Tarihçe-i Tesbih

Boncukları sayarak duâ etme âdeti, Hint ve Budist geleneklerinde mala ismiyle çok eski çağlardan beri biliniyordu. İslâm dünyasına bu pratik 8. yüzyıldan itibaren, Hindistan ve Horasan üzerinden gelen tasavvuf yolcularıyla taşındı. Önceleri taşların, çekirdeklerin ya da hurma çekirdeklerinin sıralanmasıyla yetinildi. Zikrin ritmini hatırlatan bu sade dizilim, zamanla kalıcı bir el sanatına dönüştü.

Anadolu Selçuklu döneminde tekkelerle birlikte yaygınlaşan tesbih, Osmanlı'da bir incelik göstergesi hâline geldi. İstanbul Beyazıt'taki Tesbihçiler Çarşısı, 16. yüzyılda Avrupa'dan Hindistan'a kadar ün salmıştı. Padişah huzurunda kabul gören ustaların hediye ettiği tesbihler, devlet ricalinin koleksiyon parçaları arasına girerdi.

Bu dönemde kehribar, mercan, akik, oltu taşı ve sedef gibi nâdir malzemeler, ustaların elinde adeta birer mücevhere dönüştü. İmâme (durak) ve püskül işçiliği başlı başına bir hat sanatıyla yarışır oldu.

19. yüzyıl sonlarında Erzurum'a özgü oltu taşı tesbih dünyasında yeni bir çığır açtı. Derin siyah parlaklığıyla bilinen bu taş, ustaların gümüş ve altın kakma işçiliğiyle birleşince "kalemkâr oltu" denilen efsanevî parçaları ortaya çıkardı. Bugün dahi koleksiyoncuların en gözde aradığı eserlerdir.

Geleneksel Türk kahvehânelerinde, sessiz bir köşede çekilen tesbih; sohbete eşlik eden bir mûsıkî gibidir. Tanelerin birbirine çarpışından çıkan o ince ses, dinleyenler için tanıdık bir huzur duygusunu çağrıştırır. "Tesbih çekmek" zikrin kendisi olduğu kadar, bir bekleyişin, bir derin düşünmenin de ifâdesidir.

Endüstriyel üretim çağında dahi gerçek tesbih ustalığı yaşamaya devam ediyor. El yapımı her parça, ustanın saatlerini, sabrını ve gözünü taşır. Bu koleksiyondaki tesbihler de aynı geleneğin bir parçasıdır: Doğal malzemeden, sabırla, eski usûle bağlı kalınarak hazırlanır.

Bir tesbih satın aldığınızda yalnızca bir aksesuar değil; bin yıllık bir hikâyenin küçük bir bölümünü, kendi parmaklarınızın ucuna almış olursunuz.